{"id":2414,"date":"2018-12-27T16:33:10","date_gmt":"2018-12-27T15:33:10","guid":{"rendered":"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/?p=2414"},"modified":"2020-03-30T23:44:13","modified_gmt":"2020-03-30T21:44:13","slug":"posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/","title":{"rendered":"Posi\u0142ek w Twierdzy i na Okr\u0119cie: „K\u00f6nig David Menu” cz. 2"},"content":{"rendered":"

Posi\u0142ek w Twierdzy i na Okr\u0119cie to cykl artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3ry pragn\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 ciekawostkom z \u017cycia za\u0142ogi Twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie oraz stacjonuj\u0105cej przy niej floty Zygmunta III. Cykl zaczn\u0119 od przet\u0142umaczenia inwentarzy, regulacji prawnych wydawania prowiant\u00f3w, a zamkn\u0119 w\u0142asn\u0105 interpretacj\u0105 serwowanych posi\u0142k\u00f3w oraz pr\u00f3b\u0105 odtworzenia dawnego menu Twierdzy i Okr\u0119tu Kr\u00f3lewskiego.\u00a0Zatem, trzymajcie si\u0119 krzese\u0142, czeka nas emocjonuj\u0105ca podr\u00f3\u017c po\u015br\u00f3d ton Sztokfisza i setek litr\u00f3w octu, wprost do najciemniejszych zakamark\u00f3w historii floty. Na nasz ruszt dzi\u015b wrzucamy: \u017cywno\u015b\u0107 z kr\u00f3lewskiego okr\u0119tu\u00a0K\u00f6nig David<\/em>.<\/strong><\/p>\n

W pierwszej cz\u0119\u015bci przyjrzeli\u015bmy si\u0119 ordynacjom przydzia\u0142u prowiantu dla 30. i 60. os\u00f3b na okr\u0119cie floty kr\u00f3lewskiej (link do pierwszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u:\u00a0Posi\u0142ek w Twierdzy i na Okr\u0119cie: \u201eK\u00f6nig David Menu\u201d cz. 1 <\/a>), tym razem zajmiemy si\u0119 szeroko rozumian\u0105 kuchni\u0105 okr\u0119tow\u0105: Od konstrukcji, do potraw mo\u017cliwych do przygotowania w takich warunkach.<\/p>\n

W historii \u017ceglugi, wielotygodniowe rejsy zale\u017cne by\u0142y od zmian konstrukcyjnych samych statk\u00f3w oraz jako\u015bci po\u017cywienia dla za\u0142ogi. Du\u017ce znaczenie mia\u0142o konserwowanie produkt\u00f3w, celem ochrony przed szkodliwym dzia\u0142aniem du\u017cej wilgotno\u015bci w pomieszczeniach statku. W nie mniejszym stopniu istotna by\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 przygotowania ciep\u0142ego posi\u0142ku, kt\u00f3ry opr\u00f3cz uzupe\u0142nienia kalorii potrzebnych do pracy fizycznej, r\u00f3wnie\u017c rozgrzewa organizm.<\/p>\n

Paleniska okr\u0119towe<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/a>
Zachowany piec z wraku Mary Rose (1515 r.) \/ Fot. maryrose.org<\/figcaption><\/figure>\n

Niestety dotychczas nie odnaleziono wraku K\u00f6nig David, <\/em>konstrukcja jego kuchni nie jest znana. Mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 odtworzy\u0107 warunki wyst\u0119puj\u0105ce na podobnych jednostkach tego okresu. Wraki statk\u00f3w z okresu \u015bredniowiecza mia\u0142y\u00a0miejsce s\u0142u\u017c\u0105ce do przygotowania posi\u0142k\u00f3w w cz\u0119\u015bci dziobowej. W\u00a0 Kodze z Kolding (XII wiek) by\u0142a to prawdopodobnie drewniana skrzynia wype\u0142niona glin\u0105, w kt\u00f3rej p\u0142on\u0105\u0142 ogie\u0144. \u015awiadcz\u0105 o tym odnalezione w tej cz\u0119\u015bci statku du\u017ce bry\u0142y gliny wraz\u00a0z cz\u0119\u015bciowo\u00a0zw\u0119glonymi\u00a0kawa\u0142kami\u00a0drewna. Podobnych odkry\u0107 dokonano tak\u017ce na kodze z Vejby, kt\u00f3ra zaton\u0119\u0142a ok. 1377 roku.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Kuchnia okr\u0119towa z piecem pod pok\u0142adem rekonstrukcji statku „Batavia” (1628r.) \/ Fot. M.Flis<\/figcaption><\/figure>\n

W\u00a0latach\u00a030.\u00a0XIV wieku pojawi\u0142a si\u0119 w nich pierwsza wzmianka o piecu do pieczenia chleba, a w nast\u0119pnej dekadzie odnotowano informacj\u0119 o statku wyposa\u017conym w palenisko i jeden lub wi\u0119cej piec\u00f3w wykonanych z \ufb02amandzkich\u00a0p\u0142ytek. Stosowanie tego typu urz\u0105dze\u0144 potwierdzaj\u0105 zabytki i zachowane inwentarze statk\u00f3w angielskich np. wraku okr\u0119tu Mary Rose z po\u0142owy XVI wieku.\u00a0 Mo\u017cna od tego okresu m\u00f3wi\u0107 o mo\u017cliwo\u015bci przygotowania na du\u017cych okr\u0119tach posi\u0142k\u00f3w gotowanych, sma\u017conych i pieczonych. W XVII wieku kuchnia z cegie\u0142 by\u0142a ju\u017c standardowym rozwi\u0105zaniem.\u00a0Wrak okr\u0119tu Vasa<\/em> z 1628 roku posiada\u0142 drewnian\u0105 nieck\u0119 kuchenn\u0105, wewn\u0105trz kt\u00f3rej wykonano z cegie\u0142 palenisko os\u0142oni\u0119te 2-3 niewysokimi \u015bcianami,u g\u00f3ry za\u015b znajdowa\u0142 si\u0119 otw\u00f3r, przez kt\u00f3ry dym uchodzi\u0142 na zewn\u0105trz okr\u0119tu poprzez gretingi.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Piec z wraku General Carleton of Whitby (1777r.) \/ Fot. nmm.pl<\/figcaption><\/figure>\n

Ze wzgl\u0119du na du\u017c\u0105 wag\u0119 cegie\u0142 urz\u0105dzenia kuchennego, zacz\u0119to poszukiwa\u0107 innego rozwi\u0105zania. Przyk\u0142adem zmian w XVIII wieku jest piec z wraku General Carleton of Whitby<\/em>, kt\u00f3ry zaton\u0105\u0142 w 1785 roku ko\u0142o wsi D\u0119bki. Podobnie jak na statkach XVI-XVII wieku piec dalej znajdowa\u0142 si\u0119 w dziobowej cz\u0119\u015bci kad\u0142uba. Mia\u0142 form\u0119 \u017celaznego paleniska kszta\u0142tu prostok\u0105tnego w rzucie z g\u00f3ry, o wymiarach 70 na 80 cm. \u015acianki boczne i tylne wykonano z trzech p\u0142yt \u017celaznych o grubo\u015bci 8 mm. Tylna \u015bcianka jest najwy\u017csza \u2013 86 cm, a przednia mierzy tylko 34 cm. Ca\u0142a konstrukcja opiera si\u0119 na czterech n\u00f3\u017ckach o wysoko\u015bci 15 cm. Jedynie dno wn\u0119trza paleniska dalej wy\u0142o\u017cone by\u0142o ceg\u0142ami. W \u015brodku umiejscawiano dwa du\u017ce naczynia miedziane do podgrzewania wody oraz stojak na \u017celazny ruszt, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi znajdowa\u0142o si\u0119 jeszcze miejsce do pieczenia. Od g\u00f3ry ca\u0142\u0105 konstrukcj\u0119 zamyka\u0142 okap z kominem, kt\u00f3ry przechodzi\u0142 przez pok\u0142ad g\u0142\u00f3wny. W latach osiemdziesi\u0105tych XVIII wieku marynarka brytyjska zaczyna u\u017cywa\u0107 nowego typu pieca, wynalezionego przez Brodiego. W rozwi\u0105zaniu tym dwa naczynia do podgrzewania wody wykonane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c z \u017celaza i stanowi\u0142y integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 konstrukcji.<\/p>\n

Przez kolejne dziesi\u0119ciolecia od XV do XVIII wieku kuchnie okr\u0119towe przesz\u0142y metamorfoz\u0119 z ma\u0142ych palenisk do \u00f3wczesnych kuchenek wielofunkcyjnych, oferuj\u0105cych mo\u017cliwo\u015b\u0107: gotowania, pieczenia, sma\u017cenia i w\u0119dzenia, w niekt\u00f3rych przypadkach (Mary Rose, Vasa, General Carleton) czynno\u015bci te mog\u0142y si\u0119 odbywa\u0107 jednocze\u015bnie. Znacznie to rozwija wachlarz da\u0144 okr\u0119tu\u00a0K\u00f6nig David<\/em>, nale\u017cy jednak mie\u0107 na uwadze jeszcze jeden wa\u017cny szczeg\u00f3\u0142: na wymienionym okr\u0119cie przebywa\u0142o 60-100 os\u00f3b. To oznacza, \u017ce przygotowanie posi\u0142ku dla kilkudziesi\u0119ciu os\u00f3b nie mog\u0142o by\u0107 zanadto czasoch\u0142onne, a najlepiej je\u015bli mog\u0142o by\u0107 przygotowane przy u\u017cyciu minimalnej ilo\u015bci naczy\u0144 (miejsce nad paleniskiem by\u0142o ograniczone).<\/p>\n

\"\"<\/a>
Pr\u00f3ba w\u0119dzenia mi\u0119sa przy kopii pieca z wraku Mary Rose (1511r.) \/ Fot. maryrose.org<\/figcaption><\/figure>\n

Ciekawym dzia\u0142aniem ramach archeologii eksperymentalnej wykazali si\u0119 pracownicy Mary Rose Museum. Na ty\u0142ach muzeum znajduje si\u0119 replika kuchni okr\u0119towej z okr\u0119tu Mary Rose, kt\u00f3ra wykorzystana zosta\u0142a do pr\u00f3by odtworzenia posi\u0142ku z XVI-wiecznego okr\u0119tu. Celem by\u0142o przygotowanie tre\u015bciwego i ciep\u0142ego posi\u0142ku dla za\u0142ogi. Podczas kilku dni prac przy piecu okr\u0119towym wyr\u00f3\u017cniono kilka technik przygotowania potraw:<\/p>\n

    \n
  1. Opiekanie na ro\u017cnie wisz\u0105cym – Typowe opiekanie mi\u0119sa nad ogniem i obracanie co kilka minut. Ciep\u0142o wydobywaj\u0105ce si\u0119 z pieca opieka mi\u0119so w miar\u0119 szybko.<\/li>\n
  2. U\u017cywanie kot\u0142a bezpo\u015brednio nad ogniem – Kocio\u0142ek bezpo\u015brednio nad ogniem, ogrzewanie kot\u0142a odbywa si\u0119 r\u00f3wnomiernie z ka\u017cdej strony (dzi\u0119ki ceglanym \u015bciankom, kt\u00f3re oddaj\u0105 ciep\u0142o)<\/li>\n
  3. \u201cBain-marie\u201d – Potrawa jest w ceramicznym garnku i przykryta lnianym skrawkiem materia\u0142u. Nast\u0119pnie garnuszek zanurzany jest w bulionie dusz\u0105cym si\u0119 w kotle.<\/li>\n
  4. \u201cGotowanie w torbie\u201d- Przygotowanie potrawy wewn\u0105trz lnianej torby, kt\u00f3ra nast\u0119pnie gotowana jest w bulionie wewn\u0105trz kot\u0142a.<\/li>\n
  5. \u00a0Opiekanie w piecu – Po przygotowaniu posi\u0142k\u00f3w, usuni\u0119to popi\u00f3\u0142 z pieca, nast\u0119pnie umieszczono ugniecione ciasto do \u015brodka i zamkni\u0119to otw\u00f3r pieca drewnian\u0105 przykrywk\u0105. W ten spos\u00f3b mo\u017cna wypiec chleb dzi\u0119ki ciep\u0142u skumulowanemu w ceg\u0142ach.<\/li>\n<\/ol>\n

    Inwentarz kuchenny<\/strong><\/p>\n

    \"\"<\/a>
    Zabytek garnek z kuchni okr\u0119towej okr\u0119tu Vasa (1628r.) \/ Fot. Vasamuseet.se<\/figcaption><\/figure>\n

    Wskaz\u00f3wk\u0105 do rozwik\u0142ania zagadki \u017cywienia zbiorowego na ma\u0142ym palenisku mog\u0105 by\u0107 te\u017c zachowane zachowane zabytki z wrak\u00f3w statk\u00f3w oraz inwentarze.\u00a0W materia\u0142ach archeologicznych od \u015bredniowiecza do XVIII wieku dominuj\u0105\u00a0<\/span><\/span>drewniane pojemniki: beczki na wod\u0119 i piwo oraz\u00a0<\/span>na solone mi\u0119so, a tak\u017ce skrzynie na chleb. W codzien<\/span>nych czynno\u015bciach wykorzystywano r\u00f3\u017cnorodne naczynia\u00a0<\/span>zbudowane z klepek. Naczynia klepkowe by\u0142y u\u017cywane<\/span>\u00a0w wielkich\u00a0ilo\u015bciach\u00a0i\u00a0produkowane masowo. W\u015br\u00f3d\u00a0zna<\/span>lezisk z wraku Miedziowca <\/em>(XV wiek) uda\u0142o si\u0119 zrekonstruowa\u0107 trzy ceberki\u00a0<\/span>r\u00f3\u017cnych kszta\u0142t\u00f3w, o \u015brednicach dna od 15,3 do 31,9 cm\u00a0<\/span>i wysoko\u015bci od 8,2 do 36 cm. <\/span>W jednym z nich zosta\u0142y znalezione gwo\u017a<\/span>dzie, a w drugim odkryto dobrze zachowane fragmenty\u00a0<\/span>ko\u015bci zwierz\u0119cych z mi\u0119sem, \u015bwiadcz\u0105ce, \u017ce ceberek ten\u00a0<\/span>s\u0142u\u017cy\u0142 do przechowywania po\u017cywienia. <\/span>Na statku wykorzystywano tak\u017ce naczynia wyko<\/span>nywane z miedzi lub jej stop\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 one tylko<\/span>\u00a0w niewielkich fragmentach,\u00a0w\u00a0postaci\u00a0drobnych\u00a0pozosta<\/span>\u0142o\u015bci \u015bcianek, uchwyt\u00f3w oraz\u00a0nitowanych kraw\u0119dzi. Na wraku General Carleton w miejscu odnalezienia pieca zwi\u0105zane s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci du\u017cych naczy\u0144 miedzianych.<\/span><\/p>\n

    \"\"<\/a>
    Zabytek garnka z wraku Mary Rose (1515r.) \/ Fot. maryrose.org<\/figcaption><\/figure>\n

    W drukowanym og\u0142oszeniu wystawionego na licytacj\u0119 statku D\u2019Mathias von Flensburg<\/em> (XVIII w.) wyszczeg\u00f3lniono kategori\u0119 sprz\u0119t\u00f3w pt. An Kochs-Ger\u00e4thschaft<\/em> i An Cajuts-Guth<\/em>. W pierwszej wymieniono sprz\u0119ty do przechowywania surowc\u00f3w i przygotowania potraw: du\u017ce miedziane kot\u0142y do mi\u0119sa, grochu, mniejsze do ryb, naczynia na mi\u0119so i mas\u0142o, misy. Z innych sprz\u0119t\u00f3w: ruszt, siekier\u0119 i drewnian\u0105 pomp\u0119 wodn\u0105 (do u\u017cycia podczas po\u017caru). Mniejsza jednostka, oko\u0142o dwudziesto\u0142asztowy Ludwig<\/em> (XVIII w.) mia\u0142 na swoim wyposa\u017ceniu tylko ruszt, cztery miedziane konwie i imbryk do herbaty. Dobrze wyposa\u017cona fregata Perpetum Mobile<\/em>, zbudowana w gda\u0144skiej stoczni w 1782 roku, w\u015br\u00f3d sprz\u0119t\u00f3w kuchennych posiada\u0142a du\u017ce miedziane kot\u0142y do mi\u0119sa, grochu, kaszy i ryb, panwie, konwie do wody, mi\u0119sa, kub\u0142y, kubeczki, misy, \u0142y\u017cki do t\u0142uszczu, \u0142y\u017cki cynowe i drewniane.<\/p>\n

    Rodzaje potraw na statku i okr\u0119cie<\/strong><\/p>\n

    Trudno m\u00f3wi\u0107 o r\u00f3\u017cnorodno\u015bci potraw podczas rejsu, by\u0142y one uzale\u017cnione przede wszystkim od \u015brodk\u00f3w finansowych po\u015bwi\u0119canych na zaopatrzenie (w przypadku naszego\u00a0K\u00f6nig David <\/em>wskazano, \u017ce by\u0142y one skromne). Zachowane dokumenty w\u0142a\u015bcicieli statk\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 wydatk\u00f3w przeznaczonych an wy\u017cywienie dotyczy\u0142a zakup\u00f3w mi\u0119sa, ryb, soli, mas\u0142a, t\u0142uszczu, chleba, m\u0105ki lub piwa. \u00a0Lecz te produkty mo\u017cna komponowa\u0107 na r\u00f3\u017cne sposoby np. gotuj\u0105c z piwem, r\u00f3\u017cnymi t\u0142uszczami, mi\u0119sem, rybami oraz przyprawami. Za\u0142ogi cz\u0119sto nie by\u0142y wymagaj\u0105ce, ciesz\u0105c si\u0119 bardziej z regularno\u015bci wydawania posi\u0142k\u00f3w i jego obfito\u015bci ni\u017c smaku. Jest to ca\u0142kiem prawdopodobne, \u017ce na l\u0105dzie trudno by im by\u0142o zapewni\u0107 sobie posi\u0142ki z mi\u0119sem kilka razy w tygodniu.<\/p>\n

    \"\"<\/a>
    Model kuchnia okr\u0119tu Vasa (1628r.) w Muzeum Okr\u0119tu Vasa \/ Fot. vasamuseet.se<\/figcaption><\/figure>\n

    Odkryte w \u015bredniowiecznym wraku Miedziowca<\/em> ro\u015bliny str\u0105czkowe np. bobik wchodzi\u0142y w sk\u0142ad najprostszych zup. Ponadto mo\u017cna by\u0142o przechowywa\u0107 je jako zapasy przez wiele dni, podobnie jak b\u00f3b, soczewica oraz groch. Maria Bogucka r\u00f3wnie\u017c wskazuje, \u017ce przygotowywano na statkach ciep\u0142e posi\u0142ki. Mog\u0142y by\u0107 to r\u00f3\u017cnego rodzaju breje, polewki, gotowana kasza ze s\u0142onin\u0105, gotowany groch, zupy chlebowe. Mo\u017cna przytoczy\u0107 przepisy z ksi\u0105\u017cek kucharskich na zupy piwne z dodatkiem mas\u0142a, m\u0105ki i jajek, zupy chlebowe, breje grochowe z chlebem i mi\u0119sem (np. wieprzowin\u0105 i s\u0142onin\u0105), dania ze sztokfisza. Niekt\u00f3re z nich by\u0142y proste, inne do\u015b\u0107 pracoch\u0142onne. Oczywi\u015bcie naj\u0142atwiej by\u0142o podgrza\u0107 piwo, wrzuci\u0107 we\u0144 chleb i doprawi\u0107 \u0142y\u017ck\u0105 smalcu; albo piwo doprawi\u0107 m\u0105k\u0105 z jajkiem i pos\u0142odzi\u0107. Aby jednak przygotowa\u0107 sztokfisza, tak by nadawa\u0142 si\u0119 do spo\u017cycia, nale\u017ca\u0142o wykona\u0107 wiele czynno\u015bci, w tym: t\u0142uczenie na desce, moczenie w \u0142ugu z popio\u0142u, moczenie p\u0142ukanie kilkudniowe w wodzie.<\/p>\n

    Popularne mog\u0142y by\u0107 te\u017c zupy chlebowe przyrz\u0105dzane np. z czerstwego chleba, z dodatkiem mas\u0142a i jajek. Przepisy s\u0105 do\u015b\u0107 proste i przewijaj\u0105 si\u0119 w podobnej formie w wielu ksi\u0105\u017ckach kucharskich, nawet do dzi\u015b, np. Grobe Brodsuppe<\/em>, czyli zupa z chleba razowego. Czerstwy chleb lub grzanki (grubsze kromki chleba upiec na ogniu i pokruszy\u0107), nale\u017cy doda\u0107 do wody i gotowa\u0107 do mi\u0119kko\u015bci, nast\u0119pnie przecedzi\u0107 przez sito. Do smaku doda\u0107 wino lub piwo, zmielony cynamon, cukier, cz\u0105stki cytryny, rodzynki. Bardziej wykwintna forma zupy wymaga\u0142a, aby chleb gotowa\u0107 w miksturze z przyprawami, w kt\u00f3rej jest wi\u0119cej wina ni\u017c wody, a po zagotowaniu doda\u0107 zbe\u0142tane \u017c\u00f3\u0142tka jajek. Mo\u017cna te\u017c zamiast wina posmakowa\u0107 wersji z pszenicznego piwa i t\u0142uczonego kardamonu.<\/p>\n

    Neues Kochbuch fur burgerliche Haushaltungen oder Anweisung zur Zubereitung eine gefunden und schmackhaften Hausmannskost, zum Trenschieren und Vorlogen\u2026<\/em>, z 1803 roku podaje prosty przepis na zup\u0119 piwn\u0105. Do zasma\u017cki z mas\u0142a i m\u0105ki doda\u0107 miar\u0119 piwa, cukier, sk\u00f3rki cytryny, cynamon. Gotowa\u0107 powoli i doda\u0107 mieszaj\u0105c, \u017c\u00f3\u0142tka jajka (w proporcji trzy \u017c\u00f3\u0142tka na miar\u0119 piwa). Na koniec do zupy doda\u0107 grzanki z pszennego chleba. Wed\u0142ug gustu mo\u017cna jajka doprawi\u0107 s\u0142odk\u0105 \u015bmietan\u0105, ale wtedy nie mo\u017cna jej ju\u017c dalej gotowa\u0107.<\/p>\n

    Link do trzeciej cz\u0119\u015bci:<\/strong><\/h4>\n

    Posi\u0142ek w Twierdzy i na Okr\u0119cie: „K\u00f6nig David Menu” cz. 3<\/a><\/h2>\n
    \n

    Bibliografia:<\/strong><\/p>\n

      \n
    1. Akta i diariusz Kr\u00f3lewskiej Komisji Okr\u0119towej Zygmunta III z lat 1627-1628, pod red. W. Fenrych, Gda\u0144skie Towarzystwo Naukowe 2001<\/li>\n
    2. M. Bogucka, Gda\u0144scy ludzie morza w XVI-XVIII w., Gda\u0144sk 1984<\/li>\n
    3. E. \u0141\u0105czy\u0144ska, Na co dzie\u0144 i od \u015bwi\u0119ta. Menu gda\u0144skich ludzi morza w XVIII w., [w:] Historia naturalna jedzenia. Mi\u0119dzy antykiem a XIX wiekiem, pod red. red. B. Mo\u017cejko i E. Barylewskiej-Szyma\u0144skiej, Gda\u0144sk 2012<\/li>\n
    4. W. Ossowski\u00a0Elementy wyposa\u017cenia statku i przedmioty osobiste z Miedziowca, [w:] Miedziowiec. Wrak \u015bredniowiecznego statku i jego \u0142adunek, Badania Archeologiczne Narodowego Muzeum Morskiego w Gda\u0144sku, II, Gda\u0144sk, 2014<\/li>\n
    5. W. Ossowski Konstrukcja i wyposa\u017cenie statku, [w:] Wrak statku General Carleton 1785, Badania Archeologiczne Centralnego Muzeum Morskiego, t. I, Gda\u0144sk, (editor), 2008,<\/li>\n
    6. Eksperymentalna archeologia Muzeum Mary Rose, link:\u00a0https:\/\/maryrose.org\/blog\/collections\/guest-blog\/work-placements-at-the-mary-rose-part-2\/<\/li>\n<\/ol>\n
      \n
      <\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Posi\u0142ek w Twierdzy i na Okr\u0119cie to cykl artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3ry pragn\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 ciekawostkom z \u017cycia za\u0142ogi Twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie oraz stacjonuj\u0105cej przy niej floty Zygmunta III. Cykl zaczn\u0119 od przet\u0142umaczenia inwentarzy, regulacji prawnych wydawania prowiant\u00f3w, a zamkn\u0119 w\u0142asn\u0105 interpretacj\u0105 serwowanych posi\u0142k\u00f3w oraz pr\u00f3b\u0105 odtworzenia dawnego menu Twierdzy i Okr\u0119tu Kr\u00f3lewskiego.\u00a0Zatem, trzymajcie si\u0119 krzese\u0142, czeka nas emocjonuj\u0105ca […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2456,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[3,55,56],"tags":[106,71,70,100,104,101,72,86,108,107,97,102,99,98,105,62,46,103],"yoast_head":"\nPosi\u0142ek w Twierdzy i na Okr\u0119cie: "K\u00f6nig David Menu" cz. 2 - Projekt Wis\u0142ouj\u015bcie<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Posi\u0142ek w Twierdzy i na Okr\u0119cie: "K\u00f6nig David Menu" cz. 2 - Projekt Wis\u0142ouj\u015bcie\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Posi\u0142ek w Twierdzy i na Okr\u0119cie to cykl artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3ry pragn\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 ciekawostkom z \u017cycia za\u0142ogi Twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie oraz stacjonuj\u0105cej przy niej floty Zygmunta III. Cykl zaczn\u0119 od przet\u0142umaczenia inwentarzy, regulacji prawnych wydawania prowiant\u00f3w, a zamkn\u0119 w\u0142asn\u0105 interpretacj\u0105 serwowanych posi\u0142k\u00f3w oraz pr\u00f3b\u0105 odtworzenia dawnego menu Twierdzy i Okr\u0119tu Kr\u00f3lewskiego.\u00a0Zatem, trzymajcie si\u0119 krzese\u0142, czeka nas emocjonuj\u0105ca […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Projekt Wis\u0142ouj\u015bcie\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2018-12-27T15:33:10+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-03-30T21:44:13+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/DsDXOdSX0AAZP8m.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1200\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"904\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\">\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"11 minut\">\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/\",\"name\":\"Projekt Wis\\u0142ouj\\u015bcie\",\"description\":\"Za\\u0142oga i mieszka\\u0144cy Wis\\u0142ouj\\u015bcia\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/?s={search_term_string}\",\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/#primaryimage\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"url\":\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/DsDXOdSX0AAZP8m.jpg\",\"width\":1200,\"height\":904},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/#webpage\",\"url\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/\",\"name\":\"Posi\\u0142ek w Twierdzy i na Okr\\u0119cie: \\\"K\\u00f6nig David Menu\\\" cz. 2 - Projekt Wis\\u0142ouj\\u015bcie\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2018-12-27T15:33:10+00:00\",\"dateModified\":\"2020-03-30T21:44:13+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/#\/schema\/person\/205c59afffa2a5b494029132d161c52b\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"item\":{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/\",\"url\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/\",\"name\":\"Strona g\\u0142\\u00f3wna\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"item\":{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/\",\"url\":\"http:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/2018\/12\/27\/posilek-w-twierdzy-i-na-okrecie-konig-david-menu-cz-2\/\",\"name\":\"Posi\\u0142ek w Twierdzy i na Okr\\u0119cie: „K\\u00f6nig David Menu” cz. 2\"}}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/#\/schema\/person\/205c59afffa2a5b494029132d161c52b\",\"name\":\"Maciej\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/#personlogo\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d83db997787e8459cfa9cc3daa351482?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Maciej\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2414"}],"collection":[{"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2414"}],"version-history":[{"count":40,"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2414\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3093,"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2414\/revisions\/3093"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2456"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2414"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2414"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/projekt-wisloujscie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2414"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}